Ukrayna'dan ateşkes için karşılıklı çekilme ve tampon bölge seçeneği

Rusya-Ukrayna Savaşı’nı sona erdirmeye yönelik diplomatik girişimler yeniden hareketlenirken, Donbas’taki cephe hattının geleceği müzakerelerin temel başlıklarından biri olmayı sürdürüyor.

Tarafların karşılıklı olarak askerlerini geri çekmesi ve boşaltılan bölgede uluslararası gözetim altında ekonomik faaliyetlere izin verilmesi, üzerinde durulan ateşkes seçenekleri arasında yeniden gündeme geldi.

Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski, ABD ve Avrupa ülkeleriyle yürütülen görüşmelerde karşılıklı asker çekilmesi ve üçüncü bir tarafın yönetiminde tampon niteliğinde serbest ekonomik bölge kurulması seçeneğinin ele alındığını açıkladı.

Taraflar eşit mesafede geri çekilecek

Ukrayna medyasına konuşan Zelenski, ABD Başkanı Donald Trump’ın temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner ile yapılan görüşmelerde savaşın sona erdirilmesine yönelik gerçekçi seçeneklerin tek sayfalık bir belge altında toplandığını söyledi. Planın ilk maddesinin ateşkes olduğunu belirten Zelenski, ikinci başlıkta ise ABD tarafından daha önce ortaya atılan serbest ekonomik bölge fikrinin yer aldığını kaydetti.

Rusya-Ukrayna Savaşı'nda Donbass bölgesindeki cephe hatlarını ve kontrol edilen bölgeleri gösteren bir harita.Günümüzde Ukrayna, Donbas bölgesinin yaklaşık %10 ila %12'sini kontrol etmektedir.

Zelenski, “Ruslar ve biz eşit adımlarla geri çekileceğiz. Böylece bir tür yönetim altında serbest ekonomik bölge olarak adlandırılan tampon alan oluşturulacak. Bunun hangi yönetim biçiminde olacağı henüz belli değil ancak üçüncü bir taraf söz konusu olacak” dedi.

Ukrayna lideri, planın üçüncü bölümünde Avrupa Birliği ve NATO’nun atacağı adımlar ile Ukrayna’nın üstleneceği yükümlülüklerin ele alındığını bildirdi.

Yeni bir öneri değil

Serbest ekonomik bölge kurulması fikri, yeni ortaya atılmış bir öneri niteliği taşımıyor. Bu seçenek, Trump yönetiminin 2025 yılının sonlarında hazırladığı ve daha sonra birkaç kez değiştirilen Ukrayna barış planının önemli maddeleri arasında yer almıştı.

ABD’nin ilk 28 maddelik planı, Ukrayna’nın kontrolündeki Donbas bölgelerinden askerlerini çekmesini ve bu alanların “serbest ekonomik bölge” statüsüne dönüştürülmesini öngörüyordu. Rus tarafı ise aynı yapı için “askerden arındırılmış bölge” tanımını kullanıyordu. Kiev’in itirazlarının ardından plan 20 maddelik yeni bir çerçeveye dönüştürülmüş, tek taraflı geri çekilme yerine Rusya ve Ukrayna güçlerinin eş zamanlı ve eşit mesafede çekilmesi seçeneği gündeme gelmişti.

Rusya'nın Ukrayna sınırına büyük askeri tahkimat yaptığı ve geniş çaplı askeri tatbikatlar düzenlediği Nisan 2021 döneminden bir kesit.

Dolayısıyla Zelenski’nin son açıklaması, yeni bir barış önerisinin duyurulmasından çok daha önce tartışılan seçeneğin yeniden diplomatik gündeme taşınması olarak değerlendiriliyor. Konunun güncel müzakerelerde resmî bir öneri olarak ele alınmasından ziyade Ukrayna tarafından tekrar tartışmaya açılmaya çalışılması da olasılıklar arasında bulunuyor.

Bölgeyi üçüncü taraf yönetecek

Planın uygulanması halinde Ukrayna ve Rusya güçlerinin belirlenen hatlardan aynı anda geri çekilmesi öngörülüyor. Orduların boşalttığı alan, çatışmaları önlemek amacıyla tampon bölgeye dönüştürülecek.

Bölgede ağır silah ve askerî birliklerin bulunmasına izin verilmezken sivil yaşam, yerel yönetim, güvenlik hizmetleri ve ticari faaliyetler devam edecek. Özel hukuk ve vergi düzenlemelerinin uygulanacağı alanın serbest ekonomik bölge statüsü taşıması planlanıyor.

Ukrayna'nın doğusundaki Donetsk yakınlarında kaydedilen, Rusya destekli ayrılıkçı Donetsk Halk Cumhuriyeti (DHC) milislerine ait zırhlı araç (30 Mayıs 2015)

Zelenski’nin açıklamasına göre bölgenin denetimini üstlenecek üçüncü tarafın kim olacağı ve yönetim mekanizmasının nasıl işleyeceği henüz belirlenmedi. Daha önceki görüşmelerde uluslararası güçlerin, tarafsız ülkelerin veya çok uluslu bir gözlem heyetinin bölgede görev yapması seçenekleri değerlendirilmişti.

Donbas’ın statüsü temel anlaşmazlık konusu

ABD’nin daha önce sunduğu öneride Ukrayna’nın Donetsk bölgesinde kontrol ettiği alanlardan çekilmesi istenmişti. Washington, Rus birliklerinin bu bölgelere girmemesi karşılığında alanın ekonomik ve askerî bakımdan özel bir statüye kavuşturulmasını önermişti.

Kiev yönetimi ise yalnızca Ukrayna ordusunun geri çekileceği bir düzenlemeye karşı çıkarak Rus güçlerinin de eşit mesafede çekilmesini şart koşmuştu. Zelenski, Ukrayna toprağının tek taraflı olarak Rusya’ya bırakılmasını kabul etmeyeceklerini ve kalıcı toprak düzenlemelerinin halk oylamasına sunulması gerektiğini daha önce açıklamıştı.

Rusya-Ukrayna Savaşı'nın ilk aşaması olan Donbas Savaşı sırasında, Şubat 2015'te stratejik öneme sahip Debaltseve (Debaltsevo) Muharebesi sonrasında Rusya destekli ayrılıkçı milislerin (Donetsk Halk Cumhuriyeti güçleri) bölgesel yönetimde ağırlık kazandı.

Görüşmelerdeki diğer başlıklar arasında Ukrayna’ya sağlanacak güvenlik garantileri, ülkenin Avrupa Birliği ve NATO ile gelecekteki ilişkileri, savaş sonrası askerî kapasitesi ve yeniden imar programı bulunuyor.

ABD önerileri Rusya ile de görüşecek

Zelenski, açıklanan seçeneklerin yalnızca Ukrayna’ya ait olmadığını, ABD ve Avrupalı ortaklarla yürütülen görüşmeler sonucunda şekillendiğini söyledi. Amerikan tarafının aynı başlıkları Rusya ile de ele almayı planladığını belirtti.

Ukrayna lideri, belgede uygulanabilir olabilecek bazı unsurlar bulunduğunu ifade ederken ABD’nin daha sonra sunmak üzere ek öneriler hazırladığı bilgisini aldıklarını da aktardı. Ancak tampon ekonomik bölgenin sınırları, bölgenin hukuki statüsü, güvenliğini sağlayacak güç ve egemenlik yetkisinin hangi tarafta kalacağı gibi temel konular henüz çözüme kavuşturulmuş değil.