Pakistan, Orta Asya’ya İran ve Çin üzerinden yeni ticaret koridorları açtı

Denize kıyısı bulunmayan Orta Asya ülkelerinin dünya pazarlarına erişim arayışı, Avrasya’daki ulaştırma koridorlarının yeniden şekillenmesine yol açıyor. Pakistan’ın İran ve Çin üzerinden kullanıma açtığı yeni kara rotaları, bölge ülkelerine Afganistan’ı devre dışı bırakarak Umman Denizi’ne ve Pakistan limanlarına ulaşma imkânı sunuyor.

Pakistan, güvenlik gerekçesiyle Torkham ve Çaman sınır kapılarının iki ülke arasındaki çatışmalar yüzünden tekrar kapanmasının ardından Orta Asya ile ticaretini sürdürmek için alternatif güzergâhları devreye aldı. Bu kapsamda İran sınırındaki Gabd-Rimdan geçişi ile Çin sınırında bulunan Sost Kuru Limanı üzerinden yeni taşıma koridorları oluşturuldu.

Torkham ve Çaman (Chaman) sınır kapıları, temel olarak iki ülke arasında tırmanan güvenlik krizleri, sınır hatlarındaki silahlı çatışmalar ve pasaport/vize uygulamalarındaki anlaşmazlıklar nedeniyle sık sık kapatılmaktadır.

Pakistanlı yetkililerin verilerine göre Nisan 2026’dan bu yana söz konusu güzergâhlar üzerinden 14 bin tondan fazla yük taşındı. Yeni koridorların özellikle Özbekistan ve Kırgızistan gibi denize kıyısı bulunmayan ülkelerin taşıma seçeneklerini çeşitlendirmesi bekleniyor.

Afganistan’ı devre dışı bırakan güzergâh

Yeni ulaşım ağı, Orta Asya ülkelerine İran ve Pakistan toprakları üzerinden Umman Denizi’ne kara bağlantısı sağlıyor. Böylece bölge ülkeleri, güvenlik ve sınır geçişlerinde yaşanan sorunlar nedeniyle kesintiye uğrayabilen Afganistan güzergâhına alternatif bir rota elde ediyor.

Gabd-Rimdan sınır kapısı, İran'ın stratejik Çabahar (Chabahar) Limanı'na yaklaşık 120-130 kilometre, Pakistan'ın Gvadar (Gwadar) Limanı'na ise yaklaşık 70 kilometre mesafededir.

Özbekistan’ın Gabd-Rimdan güzergâhını tarım makineleri ve sanayi ham maddelerinin taşınmasında kullanmaya başladığı bildirildi. Rotanın düzenli biçimde işletilmesi hâlinde Özbekistan’ın Pakistan limanları üzerinden uluslararası deniz ticaretine erişiminin kolaylaşabileceği değerlendiriliyor.

Gwadar Limanı’nın rolü genişletiliyor

Pakistan, yeni ticaret koridorlarıyla eş zamanlı olarak Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’nun (CPEC) ikinci aşaması kapsamında Gwadar Limanı’nın bölgesel taşımacılıktaki rolünü genişletiyor.

Gwadar limanı, dünyanın en derin "açık deniz (deep-sea) ticari limanlarından" biridir.

Hürmüz Boğazı’nın yaklaşık 400 kilometre doğusunda bulunan limanın, bölgesel ticaret güzergâhlarının çeşitlenmesiyle daha yüksek miktarda yük kabul etmesi bekleniyor. Gwadar’ın Orta Asya ülkeleri için Umman Denizi’ne açılan alternatif bir ticaret kapısı hâline getirilmesi hedefleniyor.

Kırgızistan’a 23,9 tonluk ilk sevkiyat

Pakistan’ın özel sektörü, Çin üzerinden geçen kuzey güzergâhının işlerliğini ilk ticari taşımalarla test etti. Hemani Group tarafından hazırlanan 23,9 ton ağırlığındaki sevkiyat, Sost Sınır Kapısı üzerinden Kırgızistan’a ulaştırıldı.

Sost, güneyde Gilgit ve İslamabad'a; kuzeyde ise Çin'in Taşkurgan ve Kaşgar şehirlerine bağlanır.

Pakistan Gümrük İdaresine göre 59 bin 314 dolar değerindeki sevkiyatta yağ, çay, kına, çeşitli bitkisel ürünler, krem ve sabunlar yer aldı. Gümrük işlemlerinin tamamı Pakistan Single Window (PSW) sistemi üzerinden elektronik ortamda gerçekleştirildi. Taşıma, uluslararası TIR sistemi kapsamında yapıldı.

Bişkek-Karaçi hattında karşılıklı taşımacılık başladı

Dört Taraflı Transit Taşımacılık Anlaşması (QTTA) kapsamında işletilen yaklaşık 3 bin 300 kilometrelik Bişkek-Karaçi güzergâhında ilk karşılıklı ticari taşımalar da gerçekleştirildi.

Kırgızistan’dan hareket eden ilk kamyon, Çin üzerinden Pakistan’a giriş yaparak Sost Kuru Limanı’na ulaştı. Kırgız taşımacılık şirketlerinin Pakistan’a doğru mineral ham maddeler ve tekstil ürünleri taşımaya başladığı bildirildi. QTTA; Pakistan, Çin, Kırgızistan ve Kazakistan arasındaki transit ticaretin kolaylaştırılmasını amaçlıyor.

Gümrük işlemleri elektronik ortama taşınıyor

Yeni ulaşım ağı, uluslararası TIR sisteminin kullanım alanını genişletirken sınır ötesi ticarete ilişkin gümrük belgelerinin PSW üzerinden elektronik olarak hazırlanmasına da imkân tanıyor.

Pakistan ve Çin arasındaki karayolu tır ticareti, Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru (CPEC) kapsamında son yıllarda tarihi bir dönüşüm geçirerek kesintisiz, çok uluslu ve yıl boyu aktif bir lojistik ağına dönüştü.

Dijital işlemlerle sınır geçişlerindeki bekleme sürelerinin azaltılması, belge süreçlerinin hızlandırılması ve sevkiyatların daha kolay takip edilmesi amaçlanıyor. Sistem aynı zamanda Orta Asya ülkelerinin CPEC dâhil olmak üzere bölgesel lojistik ağlarla daha yakın biçimde bütünleşmesini sağlayabilecek bir araç olarak görülüyor.

Yeni koridorların sunduğu imkânlar

Yeni güzergâhların Orta Asya ülkelerine Pakistan limanları ve Umman Denizi üzerinden alternatif bir dış ticaret kapısı sunması bekleniyor. Koridorların ayrıca tedarik zincirlerinin dayanıklılığını artırabileceği ve bölge ülkelerinin tek bir transit güzergâha bağımlılığını azaltabileceği değerlendiriliyor. Bununla birlikte rotaların uzun vadeli ve sürdürülebilir bir lojistik seçeneğine dönüşmesinin önünde bazı sorunlar bulunuyor.

Kara taşımacılığı, deniz ve hava yoluna kıyasla çok daha rekabetçi hale geldi. Örneğin, Pakistan'ın güneyindeki Karaçi limanından yüklenen donmuş deniz ürünleri tırlarla sadece 8 günde Çin'in Kaşgar şehrine ulaşabilmektedir.

Altyapının taşıma kapasitesi, gümrük işlemlerinin verimliliği, Belucistan’ın bazı bölgelerindeki güvenlik koşulları ve güzergâhların diğer Avrasya koridorları karşısındaki rekabet gücü belirleyici olacak. Pakistan’ın girişiminin mevcut ticaret koridorlarının yerini tamamen alması yerine, Avrasya ticaretinde çok koridorlu bir ulaşım modelinin gelişmesini desteklemesi bekleniyor. Yeni güzergâhların uzun vadeli başarısı ise güvenliğin sağlanmasına, lojistik hizmetlerin verimliliğine, bölgesel iş birliğine ve sınır ötesi taşımacılığın öngörülebilirliğine bağlı olacak.