İran’da Ali Hamaney’in yerine kim geçecek?

İran’da devletin en üst makamı olan Veliyy-i Fakih konumundaki Ali Hamaney’in hayatını kaybetmesinin ardından yerine gelecek ismin belirlenmesi için anayasal süreç başlatıldı. Hamaney’in ABD ve İsrail tarafından düzenlenen ortak bir hava saldırısında öldürülmesi, 1979 İslam Devrimi’nden bu yana ülkenin en kritik siyasi geçiş sürecini tetikledi.

İran’da liderlik makamının boşalması halinde anayasal halefiyet mekanizması uygulanıyor. Sürecin merkezinde, yeni lideri belirleme yetkisine sahip olan ve “Uzmanlar Meclisi” (Meclis-i Hubregan) olarak bilinen kurum bulunuyor.

Geçici liderlik konseyi görevde

İran Anayasası’nın 111. maddesine göre, liderin ölümü, istifası veya görevden alınması durumunda liderlik görevlerini geçici olarak üç kişiden oluşan bir konsey üstleniyor.

Bu konseyde Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Yargı Erki Başkanı Gulam Hüseyin Muhsini Ejei ve Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından seçilen bir din adamı yer alıyor. Bu görev için Ali Rıza Arafi belirlendi.

Söz konusu konsey, yeni lider seçilene kadar Veliyy-i Fakih makamının yetki ve sorumluluklarını geçici olarak birlikte yürütüyor.

Yeni lideri Uzmanlar Meclisi belirleyecek

İran Anayasası’nın 107. maddesine göre, 88 üyeden oluşan ve halk tarafından sekiz yıllığına seçilen Uzmanlar Meclisi, liderin ölümü veya görev yapamaz hale gelmesi durumunda yeni lideri seçmekle yükümlü. Üyeler üst düzey din adamlarından oluşuyor.

Anayasada seçim için belirli bir süre sınırı bulunmuyor. Ancak Uzmanlar Meclisi’nin Tahran’da toplanarak oylama sürecini başlatması bekleniyor. Seçim gizli oyla yapılıyor ve toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğunu alan aday yeni lider olarak ilan ediliyor.

İran’da son liderlik değişimi 1989 yılında, devrim lideri Ruhullah Humeyni’nin ölümünün ardından gerçekleşmişti. Uzmanlar Meclisi aynı gün içinde Ali Hamaney’i yeni lider olarak seçmişti. Mevcut süreç, İran’ın siyasi yapısı ve bölgesel dengeler açısından tarihi bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.

Hamaney’in halefi kim olacak? Olası adaylar kimler?

İran’da Ali Hamaney’in ölümü sonrası gözler, yeni lideri seçecek olan Uzmanlar Meclisi’ne çevrildi. Kulislere yansıyan bilgilere göre, hem dini meşruiyet hem de güvenlik aygıtıyla ilişkiler, halefiyet sürecinde belirleyici olacak.

Mücteba Hamaney (56)

Ali Hamaney’in ikinci oğlu olan Mücteba Hamaney’in perde arkasında güçlü bir etkiye sahip olduğu belirtiliyor. Devrim Muhafızları ve Besic milisleriyle yakın ilişkileri olduğu iddia ediliyor.

Ancak İran’da babadan oğula liderlik devri, monarşik bir görüntü vereceği gerekçesiyle Şii dini çevrelerde tepkiyle karşılanabilir. Ayrıca Mücteba Hamaney’in üst düzey bir din âlimi olmaması ve resmi bir görev taşımaması önemli bir dezavantaj olarak görülüyor.

Ali Rıza Arafi (67)

Ali Rıza Arafi, Uzmanlar Meclisi Başkan Yardımcısı olmasının yanı sıra Anayasayı Koruyucular Konseyi üyesi ve İran’daki medrese sisteminin başında bulunuyor.

Bürokratik tecrübesi ve Hamaney’e yakınlığıyla öne çıkan Arafi’nin, güvenlik aygıtıyla güçlü bağlara sahip olmaması ise dezavantaj olarak değerlendiriliyor.

Muhammed Mehdi Mirbagheri (60’lı yaşlarda)

Muhammed Mehdi Mirbagheri, Uzmanlar Meclisi üyesi ve muhafazakâr kanadın en sert isimlerinden biri olarak tanınıyor. Batı karşıtı söylemleri ve ideolojik çizgisiyle dikkat çeken Mirbagheri, Kum’daki İslam Bilimleri Akademisi’nin başında bulunuyor.

Güvenlik eksenli ve sertlik yanlısı bir çizgiyi temsil ettiği ifade ediliyor.

Hasan Humeyni (50’li yaşlarda)

Hasan Humeyni, devrim lideri Ruhullah Humeyni’nin torunu. Sembolik ve tarihsel meşruiyeti yüksek olsa da rejimin güvenlik elitleriyle güçlü bağlara sahip değil.

2016’da Uzmanlar Meclisi seçimlerine katılması engellenen Hasan Humeyni’nin reformistlere görece daha yakın bir profil çizdiği değerlendiriliyor.

Haşim Hüseyni Buşehri (60’lı yaşların sonu)

Haşim Hüseyni Buşehri, Uzmanlar Meclisi Birinci Başkan Yardımcısı olarak halefiyet sürecini yönetecek kurumsal yapının merkezinde yer alıyor.

Hamaney’e yakın olduğu bilinse de kamuoyunda düşük profilli bir isim olarak tanınıyor.