İran Genelkurmay Başkanı Tümgeneral Muhammed Bakıri kimdir?

Muhammed Hüseyin Afşordi adıyla 1960 veya 1961 yılında İran'da dünyaya gelen Tümgeneral Muhammed Bakıri, devrim sonrası İran’ın şekillenen askeri elitinin önemli figürlerinden biriydi.

Devrim Muhafızları içindeki yükselişinin arka planında yalnızca askeri yetenek değil, ideolojik bağlılık ve aileden gelen savaş deneyimi de bulunuyordu.

Ağabeyi Hasan Bakıri, İran-Irak Savaşı’nda İran ordusunun efsanevi saha komutanlarından biriydi ve genç yaşta hayatını kaybederek ülke içinde sembolleşmişti. Bu kayıp, Muhammed Bakıri’nin hayat görüşünü ve askeri motivasyonunu derinden etkiledi.

Askeri kariyerinin başlangıcı ve İran-Irak Savaşı

Bakıri, 1980 yılında, henüz 20’li yaşlarındayken Devrim Muhafızları'na katıldı. Aynı yıl başlayan İran-Irak Savaşı, onun için bir savaş okulu niteliğinde oldu. Cephede hem taktik hem de istihbarat alanında deneyim kazandı. Özellikle cephe gerisinden yürütülen istihbarat-toplama ve analiz operasyonlarında uzmanlaştı.

Bu dönemde, yalnızca savaş sahasında değil, örgütlenme ve komuta yapılarında da hızla yükseldi. İran’ın klasik ordu sistemi ile Devrim Muhafızları arasında gelişen paralel yapılar içinde, IRGC’nin kurumsallaşmasında etkili oldu.

Akademik kariyeri, eğitim ve öğretim faaliyetleri

Siyasi coğrafya alanında doktorası bulunan Bakıri, yalnızca bir saha komutanı değil, aynı zamanda bir kuramcı olarak da öne çıktı.

İran Silahlı Kuvvetleri’nin beyin takımı olarak bilinen Yüksek Ulusal Savunma Üniversitesi'nde ders verdi. Burada stratejik coğrafya, savunma planlaması ve asimetrik savaş yöntemleri üzerine eğitimler verdiği belirtildi. Bu yönüyle, İran’da askeri elitin “entelektüel komutan” modeliyle yetiştirilmesinde katkı sağladı.

Genelkurmay Başkanlığı ve IRGC Komutanlığı

28 Haziran 2016 tarihinde İran Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığı görevine atandı. Bu görevi öncesinde, aynı kurumda istihbarat ve operasyonlardan sorumlu başkan yardımcısı olarak çalışıyordu. Yerine geçtiği Hasan Firuzabadi, Devrim sonrası ordunun dönüşüm sürecini yürüten kritik isimlerden biriydi. Bakıri, bu görevi devralarak İran’ın savunma planlamasında en yetkili isim oldu.

Bakıri’nin adı, Amerikan Girişim Enstitüsü (AEI) tarafından tanımlanan IRGC Komuta Ağı içinde sık sık anıldı. Bu ağ; planlama, operasyon, gizli harp, siber savaş ve iç güvenlik gibi alanlarda karar alıcı konumda olan sınırlı sayıdaki komutandan oluşuyordu. Diğer isimler arasında Muhammed Ali Caferi, Gulam Ali Reşid ve Ali Fadavi gibi figürler yer alıyordu.

Suriye Savaşı boyunca etkin rol aldı

2010'lu yıllarda İran’ın dış operasyonlarındaki etkinliği artarken, Bakıri bu süreçte en yetkili askeri koordinatörlerden biri haline geldi. Ekim 2017’de Halep kırsalındaki İran birliklerini ziyaret etmesi, onun doğrudan sahada yer alma alışkanlığını gösteriyordu.

Kasım Süleymani liderliğindeki Kudüs Gücü ile yakın ilişkisi olduğu ve Suriye, Irak ve Lübnan'daki İran etkisinin askeri arka planının inşasında etkili olduğu değerlendirildi.

İran Füze Programındaki rolü ve Rusya ile ilişkiler

Şubat 2022’de yaptığı açıklamada Bakıri, İran’ın balistik füze kapasitesini hem sayı hem de kalite açısından artırmaya devam edeceğini söyledi. Bu açıklama, İran’ın caydırıcılık stratejisinde füze sistemlerini merkezine aldığının açık göstergesiydi.

Aynı yıl, İran’ın Rusya’ya insansız hava aracı (İHA) tedariki sağlaması sürecini yönettiği iddiaları gündeme geldi.

Beyaz Saray tarafından yapılan açıklamalarda, Kırım üzerinden Ukrayna’ya yapılan Rus İHA saldırılarında İran’ın desteği olduğu belirtilmiş, bu yardımın koordinasyonunda Bakıri’nin yer aldığı vurgulanmıştı.

Uluslararası yaptırımlar ve protestolar

2019 yılında ABD, Devrim Muhafızları’nı “yabancı terör örgütü” ilan ettiğinde, Bakıri bu karara sert tepki gösterdi. Açıklamasında, “Batı Asya’daki ABD kuvvetlerini terörist olarak tanıyoruz ve karşılık veririz” dedi.

2022’de Mahsa Amini’nin ölümü sonrası başlayan kitlesel protestolar sırasında İran güvenlik güçlerinin uyguladığı sert müdahalelerde de sorumluluğu olduğu gerekçesiyle, ABD, İngiltere ve Kanada tarafından bireysel yaptırım listelerine eklendi.

İran siyasetindeki politik etkisi

Bakıri, askeri kariyerinin yanı sıra İran dış politikasında da aktif bir rol oynadı. 3 Aralık 2023’te Bağdat’taki toplantılarda, ABD’nin bölgeden çıkarılması gerektiğini savundu ve İran’ın bu sürece doğrudan müdahil olabileceğini ima etti.

17 Nisan 2025’te ise Tahran’da, Suudi Savunma Bakanı Halid bin Selman El Suud ile yapılan görüşmeye ev sahipliği yaptı. Bu gelişme, iki ülke arasında uzun süredir görülmeyen diplomatik üst düzey bir buluşmaydı ve İran-Suudi ilişkilerinin normalleşme sürecinde kritik bir dönüm noktası olarak kaydedildi.

Ölümü ve çelişkili açıklamalar

13 Haziran 2025 sabahı, İsrail’in İran’a yönelik başlattığı geniş çaplı hava saldırısında, başkent Tahran'da hayatını kaybettiği bildirildi. İran devlet televizyonu, ölümünü resmi olarak duyurdu. Aynı saldırıda, İran Devrim Muhafızları Komutanı Hüseyin Selami ve nükleer bilimci Muhammed Mehdi Tehrançi’nin de hayatını kaybettiği aktarıldı.

Ancak saatler içinde İran resmî ajansı İRNA, Bakıri’nin hayatta olduğunu ve saldırılara karşılık planlamalarının yapıldığı savaş karargâhında bulunduğunu ileri sürdü. Daha sonra öldüğüne dair haberler tekrar paylaşıldı.