HAL Tejas savaş uçağı nedir, özellikleri nelerdir?

Tejas Mark (Mk) 1, Hindistan’ın yerli savunma sanayi hamlesinin en önemli projelerinden biri olarak geliştirilen, 4.5 nesil sınıfında yer alan hafif, çevik ve çok rollü bir süpersonik savaş uçağıdır.

Uçak, hava üstünlüğü sağlama, kara hedeflerini vurma, yakın hava desteği, keşif görevleri ve eğitim operasyonları gibi birçok senaryoda görev alabilecek şekilde tasarlanmıştır. Temmuz 2016’da Hindistan Hava Kuvvetleri (IAF) envanterine girerek Hindistan’ın havacılık tarihinde bir kilometre taşı hâline gelmiştir.

Projenin tasarım ve geliştirme çalışmaları Savunma Araştırma ve Geliştirme Organizasyonu’na bağlı Havacılık Geliştirme Ajansı (ADA) tarafından yürütülürken, üretim aşaması Hindustan Aeronautics Limited (HAL) tarafından üstlenilmiştir.

Şubat 2024’te ADA ile IAF arasında imzalanan mutabakat zaptı, Tejas’a geleceğin radar, sensör ve silah teknolojilerinin entegre edilmesini hedefleyen modernizasyon sürecinin başlangıcını temsil etmektedir.

Yaklaşık bir yıl sonra Astra adlı hava - hava füzelerinin entegrasyonu ile uçak için önemli bir aşama daha kaydedilmiştir.

Tasarım ve geliştirme süreci

LCA programının ilk teknoloji gösterim uçağı Ocak 2001’de havalanmış, bu uçuş Hindistan’ın modern savaş uçağı üretme kabiliyetini dünyaya gösteren ilk adım olmuştur.

Haziran 2002’de ikinci teknoloji gösterimi modelinin de uçmasıyla program ivme kazanmış, Nisan 2007’de üretim konfigürasyonundaki ilk Tejas test uçuşunu gerçekleştirmiştir.

Kasım 2009’da iki kişilik eğitim varyantının havalanmasıyla pilot eğitim sürecine yönelik altyapı da şekillenmiştir. 2010 yılı içinde LSP-4 ve LSP-5 olarak adlandırılan sınırlı seri üretim prototipleri test edilmiş, aynı yılın Aralık ayında başlangıç operasyonel onay sürecinin tamamlanmasının ardından Ocak 2011’de uçak resmen sertifikalandırılmıştır.

2012 ve 2013 yıllarında LSP-7 ve LSP-8 prototipleri test uçuşlarını yapmış, bu süreçte Tejas ilk kez kızılötesi güdümlü bir hava-hava füzesini ateşlemiştir. Uçak, 2013 yılı boyunca DRDO tarafından geliştirilen elektronik harp paketi ile de test edilmiştir.

İlk seri üretim uçağı Ekim 2014’te uçan Tejas, Ocak 2015’te IAF’a teslim edilmiştir. Mart 2016’da ikinci seri üretim modeli hizmete girmiştir. Donanma versiyonu Nisan 2012’de ilk uçuşunu gerçekleştirmiş ve Ocak 2020’de INS Vikramaditya üzerinde yaptığı iniş-kalkış testleriyle taşıyıcı uyumluluğunu kanıtlamıştır.

Tejas Mk1, nihai operasyonel hazırlık konfigürasyonu olan FOC standardıyla Mayıs 2020’de hizmete alınmış, daha gelişmiş Mk1A modeli ise Mart 2024’te ilk uçuşunu başarıyla tamamlamıştır.

Tasarım özellikleri ve yapısal detayların gelişimi

Tejas, aslen iki ana varyant üzerinden tasarlanmıştır: tek koltuklu savaş uçağı ve iki koltuklu gelişmiş eğitim uçağı.

Hindistan Donanması için geliştirilen uçak gemisi uyumlu versiyonun tasarım onayı 1999 yılında verilmiş olup; bu modelde güçlendirilmiş iniş takımları, taşıyıcı frenleme kancası, geri çekilebilir kanard yapıları ve vorteks kontrol yüzeyleri gibi kapsamlı aerodinamik ve yapısal değişiklikler uygulanmıştır.

Donanma için geliştirilen prototiplerin ilk uçuşları 2009 yılında gerçekleştirilmiştir. Hindistan’ın yüksek sıcaklıklara sahip iklim koşullarına uyum sağlanabilmesi amacıyla 2010 yılında yapılan sıcak hava testlerinde dijital uçuş kontrol sistemi, aviyonikler, radar, radar ikaz alıcıları ve çevresel kontrol sistemi 45°C’yi aşan sıcaklıklarda denenmiştir.

Ağustos 2023’te LSP-7 prototipinin yerli üretim Astra uzun menzilli hava-hava füzesini başarıyla ateşlemesi, Tejas’ın Hint BVR mühimmatlarıyla tam uyumluluğunu kanıtlamıştır.

Şubat 2024’te aynı prototipin yerli geliştirilen elektronik sinyallerle çalışan uçuş kontrol sistemi, uçuş kontrol bilgisayarıyla uçması ise programın yazılım ve uçuş kontrol teknolojileri açısından yeni bir seviyeye ulaştığını göstermiştir.

Uçağın güncel yapısal özellikleri ve detayları

Tejas Mk1, delta kanat yapısına sahip omuzdan monteli bir aerodinamik tasarıma sahiptir. Yatay stabilize bulunmaması ve tek kuyruk yüzeyi kullanılması, bakım kolaylığı ve düşük radar izi gibi avantajlar sunar.

Uçağın boş ağırlığı yaklaşık 5.450 kg’dır ve maksimum kalkış ağırlığı 13.500 kg’a kadar çıkabilmektedir. Ağırlığı düşürmek ve dayanıklılığı artırmak amacıyla gövde yapısında karbon fiber kompozit, alüminyum-lityum alaşımlar ve titanyum parçalar gibi modern malzemeler kullanılmıştır.

Tejas’ın kanat ve gövde yapısında kompozit kullanım oranı birçok modern savaş uçağıyla kıyaslanabilecek seviyededir. Uçak, gövde ve kanat üzerinde toplam dokuz harici istasyona sahiptir ve bu istasyonlarda mühimmat, radar podları, elektro-optik hedefleme podları, keşif sistemleri veya ek yakıt tankları taşınabilmektedir.

Mk1A varyantında gövdenin sağ ön tarafına yerleştirilen uçuş içi yakıt ikmal sondası, uçağın menzilini büyük ölçüde artırmaktadır. Ayrıca kanat altında taşınabilen 4.000 litrelik ek yakıt tankları uzun menzilli görevlerde önemli bir avantaj sağlar.

Kokpit ve aviyonik yapı

Tejas’ın kokpiti, modern savaş uçaklarında kullanılan dijital cam kokpit felsefesine göre tasarlanmıştır ve gece görüş cihazlarıyla tam uyumludur.

Martin Baker üretimi fırlatma koltuğu pilot güvenliği açısından üst seviyede bir çözüm sunmaktadır. Kokpitte iki adet renkli çok işlevli ekran, CSIO üretimi bir baş üstü gösterge, uçuş ve görev komutlarının yönetildiği LCD panel ve gelişmiş bir veri giriş klavyesi bulunmaktadır.

Ayrıca pilotun hedefleri kaska entegre sistem aracılığıyla işaretleyebilmesini sağlayan kask üstü görüntüleme sistemi de yer almaktadır. HOTAS konseptiyle tasarlanan kumanda düzeni, pilotun kritik kontrol komutlarını ellerini kumanda kollarından çekmeden uygulamasına olanak tanır.

Navigasyon sisteminin merkezinde Sagem SIGMA 95N lazer jiroskop tabanlı INS/GPS birimi bulunur. Haberleşme altyapısı VHF ve UHF bantlarında çalışan karşı-karıştırma özellikli telsiz sistemlerinden, uçaklar arası ve hava-kara veri bağlantılarından ve HAL üretimi dost–düşman tanımlama sisteminden oluşmaktadır.

Üç adet 32 bitlik görev bilgisayarı, uçuş kontrol, aviyonik ve silah sistemlerini birbirine entegre bir yapıda çalıştırır.

Silah sistemleri

Uçağın ana dahili silahı, sağ hava alığının altında bulunan 23 mm çift namlulu GSh-23 topudur. Bu top oldukça yüksek bir ateş hızına sahiptir ve yakın mesafe hava-hava angajmanlarında ya da kara hedeflerine karşı etkili ateş gücü sağlar.

Tejas, R-73 kısa menzilli hava-hava füzeleriyle yüksek manevra kabiliyeti gerektiren it dalaşı görevlerini yerine getirebilirken, Derby ve Astra gibi orta menzilli BVR füzeleriyle uzun menzilli angajman kabiliyetine sahiptir. Ayrıca güdümlü bombalar, roketler, anti-gemi füzeleri ve çeşitli hassas vuruş mühimmatları da Tejas’ın silah yükleri arasındadır.

Silah sistemlerini desteklemek için lazer uyarıcılar, radar ikaz alıcıları, füze yaklaşma uyarıcıları ve kızılötesi aldatıcı fişek dağıtım sistemleri gibi kapsamlı bir savunma paketi uçağa entegre edilmiştir.

Radar ve Sensör sistemleri

Tejas Mk1’in radar sistemi Kevlar malzemeden üretilmiş bir burun radomu içine yerleştirilmiştir. Radar, çok modlu çalışma prensibine sahiptir ve aynı anda hem hava hem de kara hedeflerine yönelik tarama ve takip yapabilmektedir.

Eşzamanlı tarama ve izleme, yer haritalama, hareketli hedef tespit ve angaje kabiliyetleri, radarın operasyonel etkinliğini artırmaktadır.

Tejas Mk1A’da radar mimarisi AESA teknolojisine yükseltilmiş ve bu sayede hedef tespit menzili, takip hassasiyeti ve elektronik karşı önlemlere dayanıklılık önemli ölçüde artırılmıştır.

Mk1A paketinde radar ikaz alıcı, lazer uyarı sistemi, füze yaklaşma uyarıcı, gelişmiş radyo altimetre, dijital harita oluşturucu ve akıllı çok işlevli ekranlar gibi gelişmiş sensör ve koruma sistemleri yer almaktadır.

Motor ve performans

Tejas, GE Aerospace tarafından üretilen F404-GE-IN20 turbofan motoruyla güçlendirilmiştir. Motor yaklaşık 19.000 lb itki üretmekte ve uçağa 1.6 Mach yani yaklaşık 1.975 km/sa azami hız kazandırmaktadır.

Uçak 15.000 metre irtifaya çıkabilmekte ve yaklaşık 3.000 kilometrelik bir menzile ulaşabilmektedir. Motorun çalıştırılması için HAL tarafından geliştirilen GTSU-110 gaz türbin başlatma ünitesi kullanılmaktadır.

Tejas Mk2 geliştirmesi

Tejas Mk2, ADA tarafından geliştirilen ve daha büyük gövde yapısıyla orta sınıf savaş uçağı kategorisine yerleşen yeni bir platformdur.

Mk2’nin daha düşük radar izine sahip olması hedeflenmekte, gelişmiş gövde tasarımının yanı sıra daha güçlü motorlar, genişletilmiş dahili yakıt kapasitesi ve yenilenmiş aviyonik paketiyle önceki nesilden ciddi bir sıçrama yapması beklenmektedir.

İlk uçuşunun 2026 yılında gerçekleşmesi planlanan Mk2'nin seri üretiminin 2029'da yapılması bekleniyor. Açık kaynaklarda yer alan bilgilere göre IAF'nin SEPECAT Jaguar, Dassault Mirage 2000 ve Mikoyan MiG-29 gibi çok sayıda saldırı uçağının yerini alması bekleniyor.

Uçak, 98 kN maksimum itme gücüne sahip olan ve Tejas'ın hem Mark 1 hem de Mark 1A varyantlarına güç vermek üzere seçilen F404 IN20 motoruna kıyasla iyileştirilmiş özgül yakıt tüketimi sunan F414-GE-INS6 güç ünitesini kullanacak.

HAL Tejas Mk1 - Mk1A ve Mk2 teknik özellikleri