NAVTEX

Denizlerde güvenli seyir için kullanılan en kritik araçlardan biri NAVTEX’tir. Uluslararası sularda faaliyet gösteren tüm gemilere, tehlikelerden askeri tatbikatlara, meteorolojik durumlardan seyir yardımcılarındaki değişikliklere kadar geniş kapsamlı bilgiler otomatik olarak iletilir. Bu yazıda sistemi teknik detaylarıyla, Türkiye’deki uygulamalarıyla ve uluslararası yansımalarıyla birlikte inceliyoruz.

NAVTEX nedir?

NAVTEX (navigational telex), uluslararası denizcilikte seyir güvenliğini sağlamak amacıyla kullanılan otomatik bir bilgi yayın sistemidir. IMO ve GMDSS kapsamında zorunlu olan bu sistem, gemilere meteorolojik uyarılar, seyir tehlikeleri, askeri faaliyet alanları, arama-kurtarma durumları ve diğer güvenlik bildirimlerini metin formatında iletir.

NAVTEX uydu tabanlı değildir; tamamen kıyı istasyonlarından orta frekans (MF) radyo dalgalarıyla yayın yapar.

NAVTEX sistemi nasıl çalışır?

NAVTEX yayınları kıyı istasyonları tarafından belirli frekanslardan düzenli olarak yapılır ve gemilerdeki NAVTEX alıcı cihazları bu yayınları otomatik olarak alır.

Yayın frekansları

• 518 kHz: Uluslararası İngilizce yayınlar
• 490 kHz: Ulusal dilde yayınlar
• 4209.5 kHz: Bazı ülkelerde kullanılan ek HF yayını

Her istasyon yaklaşık 400 deniz miline kadar yayın yapabilir ve belirli bir NAVAREA’dan sorumludur.

NAVTEX mesajı nasıl formatlanır?

NAVTEX mesajları evrensel bir format kullanır:

• Başlangıç: ZCZC
• B1: İstasyon kodu
• B2: Mesaj türü
• B3-B4: Sıra numarası (00 ise zorunlu yazdırma)
• Mesaj metni
• Bitiş: NNNN

NAVTEX alıcı cihazı

NAVTEX cihazları gemilerde yer alan kompakt radyo alıcılarıdır. Kullanıcılar belirli istasyonları takip etmek üzere cihazlarını ayarlayabilir, bazı mesaj türlerini filtreleyebilir. Ancak A (seyir uyarıları), B (meteorolojik uyarılar) ve D (arama-kurtarma) mesajları hayati olduğu için çoğu zaman maskelenemez.

NAVTEX ne amaçla kullanılır?

• Seyir güvenliği duyuruları
• Fırtına, sis, hortum gibi meteorolojik bilgiler
• Askeri tatbikat ve atış faaliyetleri
• Sismik ve bilimsel araştırmalar
• Arama-kurtarma (SAR) duyuruları
• Şamandıra, fener gibi seyir yardımcılarındaki değişiklikler

NAVTEX ilan etmek ne anlama gelir?

Bir ülkenin NAVTEX ilan etmesi, kendi deniz sahasında gerçekleşecek faaliyetleri resmi olarak duyurmasıdır. Tatbikat, sismik araştırma, mühendislik faaliyeti ya da tehlikeli hava durumları gibi faaliyetler için yapılır. Koordinatlar, tarih aralığı ve uyarı türü açıkça belirtilir.

Hangi durumlarda NAVTEX ilanı yapılır?

• Askeri tatbikatlar
• Sismik araştırmalar
• Bilimsel çalışmalar
• Mayın temizliği ve denizaltı faaliyetleri
• Liman, boru hattı, enerji platformu çalışmaları
• Tehlikeli hava ve deniz koşulları

Türkiye’de NAVTEX uygulamaları

Türkiye’de NAVTEX ilanlarını yayınlamaya yetkili kurum Deniz Kuvvetleri Komutanlığı Seyir, Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı (SHODB)’dır. Yayınlar Antalya, İzmir, İstanbul ve Samsun istasyonlarından yapılır.

Türkiye NAVTEX’i yalnızca teknik bir duyuru aracı olarak değil, aynı zamanda deniz yetki alanlarına ilişkin duruşunun bir parçası olarak da kullanır.

Oruç Reis NAVTEX’leri
2020’de yayımlanan Oruç Reis NAVTEX’lerinin temel nedeni, Türkiye’nin kendi kıta sahanlığı içinde planladığı sismik araştırmalardı. Yunanistan’ın bu bölgeyi kendi MEB’i olarak göstermesi üzerine ortaya çıkan anlaşmazlık, NAVTEX’i diplomatik bir başlığa dönüştürdü. Türkiye, NAVTEX ilanlarının gerekçesini “kendi kıta sahanlığında meşru faaliyet yürütme hakkı” olarak açıkladı.

Barbaros Hayreddin Paşa NAVTEX’leri
GKRY’nin Doğu Akdeniz’de tek taraflı parsel ilanları ve ruhsatlandırma faaliyetleri üzerine Türkiye, hem kendi hem de KKTC’nin haklarını korumak amacıyla Barbaros Hayreddin Paşa sismik araştırma gemisi için NAVTEX yayımladı. Bu NAVTEX’lerin gerekçesi, “Doğu Akdeniz’de Türkiye ve KKTC’nin hak ve menfaatlerini koruma” yaklaşımına dayanıyordu.

Rodos–Meis hattı NAVTEX’leri
Meis Adası çevresindeki NAVTEX ilanlarının nedeni, Yunanistan’ın ilan ettiği bazı tatbikat sahalarının Türkiye’nin sorumluluk alanlarıyla çakışmasıydı. Türkiye, bu NAVTEX’leri yetki aşımı olarak gördüğü ilanlara karşılık, bölgenin NAVTEX koordinasyonunun kendisine ait olduğunu göstermek amacıyla yayımladı.

Libya mutabakatı sonrası NAVTEX’ler
Türkiye ile Libya arasında imzalanan deniz yetki alanları mutabakatı sonrası ilan edilen NAVTEX’lerin gerekçesi, mutabakatla belirlenen sınırların sahadaki uygulanabilirliğini göstermek ve iki ülkenin belirlediği hatlarda “faaliyet yürütme hakkını teyit etmek”ti. Bu NAVTEX’ler, anlaşmanın sadece diplomatik metin olmadığını, sahada da geçerli olduğunu gösteren bildirimlerdi.

Karşı NAVTEX
Yunanistan’ın Girit’in güneyinde ilan ettiği bazı NAVTEX’lerin Libya’nın MEB sınırlarını ihlal ettiği değerlendirmesi üzerine Türkiye, bu duyuruları “geçersiz” ilan eden karşı NAVTEX yayımladı. Türkiye’nin gerekçesi, Yunanistan’ın kendi yetki alanı dışında NAVTEX ilanı yapamayacağı ve bu sahaların Libya MEB’i içinde kaldığıydı.

NAVTEX’e uymamak mümkün mü? Yaptırım var mı?

NAVTEX, uluslararası denizcilik sisteminin bir parçası olduğu için gemilerin uyması beklenen resmi bir uyarı sistemidir. Uymamanın sonuçları şunlar olabilir:

• Can ve mal güvenliği riski: Tatbikat, atış eğitimi veya sismik faaliyet sahasına girilirse gemi ciddi tehlike ile karşılaşabilir.
• Sorumluluk ve tazminat: Bir kaza durumunda gemi kaptanı kusurlu kabul edilebilir.
• Arama-kurtarma gecikmeleri: SAR bildirilerine uymamak hukuki sonuç doğurabilir.
• Ülke limanlarında idari yaptırım: Bazı ülkeler, NAVTEX uyarılarına uymayan gemilere ceza veya idari işlem uygulayabilir.

NAVTEX uyarısı, hukuken bir "yasaklama" olmasa da "güvenlik ve sorumluluk" açısından bağlayıcıdır.

NAVTEX’in diplomatik etkileri

NAVTEX, temel olarak teknik bir seyir güvenliği sistemi olsa da jeopolitik ve diplomatik karşılığı son derece güçlüdür. Özellikle deniz yetki alanlarının tartışmalı olduğu bölgelerde yayımlanan NAVTEX ilanları, zaman zaman ülkeler arasında gerilimi artıran veya diplomatik mesaj niteliği taşıyan adımlar hâline gelir. Aşağıda bu etkinin sahadaki karşılığını ve dikkat çekmiş örnekleri bulabilirsiniz.

Tartışmalı deniz yetki alanlarında güç gösterisi

Deniz yetki alanlarının çakıştığı bölgelerde NAVTEX ilanı, sahada fiili varlık göstergesi olarak yorumlanabilir. Ülkeler bu yolla hem kendi pozisyonlarını teyit eder hem de ilgili bölgedeki diğer aktörlere "faaliyet yürütme niyetini" bildirir.

Örnek: Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin ilan ettiği sismik araştırma NAVTEX’leri, Yunanistan’ın aynı bölgelerde kendine ait olduğunu savunduğu kıta sahanlığı iddiasıyla çakıştığı için iki ülke arasında diplomatik tartışmalara sebep olmuştur.

Sondaj ve sismik araştırmalarda siyasi etki

Enerji aramaları, NAVTEX ilanlarının en hassas olduğu alanların başında gelir. Sismik gemilerin faaliyet sahası NAVTEX ile duyurulduğunda, bu ilan çoğu zaman enerji rekabeti bağlamında değerlendirilir.

Örnek: Türkiye’nin Oruç Reis ve Barbaros Hayreddin Paşa için yayımladığı NAVTEX’ler, GKRY ve Yunanistan tarafından "hukuksuz" ilan edilip protesto edilmiş, zaman zaman AB Konseyi'nin gündemine taşınmıştır.

Karşı NAVTEX uygulamalarıyla diplomatik restleşme

Bir ülkenin yayımladığı NAVTEX’e bir başka ülkenin karşı NAVTEX ile cevap vermesi, teknik bir düzeltmeden çok diplomatik bir tutum beyanı niteliği taşır.

Örnek: Yunanistan’ın Girit’in güneyinde yayımladığı bazı NAVTEX’lerin Libya MEB sınırlarıyla çeliştiği gerekçesiyle Türkiye tarafından karşı NAVTEX ile geçersiz ilan edilmesi, sadece teknik değil diplomatik bir hamle olarak uluslararası basında yer bulmuştur.

Tatbikat NAVTEX’leri: Gövde gösterisi ve caydırıcılık

Askeri tatbikatların NAVTEX ile ilan edilmesi, özellikle komşu ülkeler tarafından yakından takip edilir. Bu ilanlar kimi zaman bölgede faaliyet gösteren diğer güçlere yönelik dolaylı mesaj niteliği taşır.

Örnek: Ege Denizi’nde Türkiye ve Yunanistan’ın aynı döneme denk gelen tatbikat NAVTEX’leri, NATO tarafından zaman zaman "gerilimi tırmandırabilecek adımlar" olarak değerlendirilmiştir.

Deniz yetki alanı müzakerelerine etki

NAVTEX, kıta sahanlığı veya MEB sınırlarının belirlenmesi sürecinde sahadaki fiili durumu görünür kılar. Bu nedenle NAVTEX ilanları, diplomatik görüşmelerin seyrinde dolaylı etkiler yaratabilir.

Örnek: Türkiye-Libya deniz yetki alanı mutabakatı sonrası bölgede ilan edilen NAVTEX’ler, anlaşmanın sahaya yansıyan uygulamaları olarak uluslararası raporlara girmiş, GKRY ve Yunanistan tarafından itiraz edilmiştir.

Uluslararası kuruluşların tepkisi

NATO, AB veya IMO gibi kurumlar, özellikle tansiyonun yükseldiği dönemlerde NAVTEX ilanlarını yakından izler. Bazı durumlarda "gerginliği azaltma" çağrıları yapılır.

Örnek: 2020’de Oruç Reis krizi sırasında NATO Genel Sekreterliği, Türkiye ve Yunanistan arasında "ayrıştırma mekanizması" kurulmasına yönelik girişimlerde bulunmuş; NAVTEX ilanları tartışmaların ana başlığı olmuştur.

NAVTEX bu yönleriyle yalnızca meteorolojik uyarı ya da seyir tehlikesi bildiren teknik bir araç değil; deniz yetki alanları, enerji rekabeti ve askeri faaliyetler gibi konularda ülkelerin pozisyonunu gösteren diplomatik bir işaret niteliği taşır.

NAVTEX ile notam arasındaki fark

• NAVTEX: Denizcilik uyarı sistemidir.
• NOTAM: Havacılık uyarı sistemidir. Her ikisi de güvenlik amaçlı geçici bilgi sağlayan sistemlerdir.

NAVTEX mesaj tipleri

B2 kodlarıyla belirlenen mesaj türleri:

• A: Seyir uyarıları
• B: Meteorolojik uyarılar
• C: Buz raporları
• D: Arama-kurtarma bilgileri
• E: Hava tahminleri
• F: Pilotaj duyuruları
• G-K: Elektronik seyir yardımcıları
• L: Ek seyir uyarıları
• V: Balıkçılık uyarıları

Sık sorulan sorular

NAVTEX hangi frekansta yayınlanır?

NAVTEX mesajları orta frekans bandında yayınlanır: 518 kHz (uluslararası), 490 kHz (ulusal dilde), bazı bölgelerde 4209.5 kHz (HF). Bu frekanslar küresel standarttır ve tüm NAVTEX cihazları tarafından otomatik olarak taranabilir.

NAVTEX uydu tabanlı mıdır?

Hayır. NAVTEX tamamen kıyıdan yapılan radyo-telex tabanlı bir yayın sistemidir ve uydu altyapısı kullanılmaz. Bu da sistemi düşük maliyetli ve her koşulda erişilebilir kılar.

Kimler NAVTEX mesajı alabilir?

NAVTEX alıcısı bulunan tüm gemiler ve tekneler bu mesajları otomatik olarak alır. Herhangi bir abonelik, ücret ya da başvuru gerekmez.

NAVTEX ücretsiz midir?

Evet. Uluslararası bir kamu hizmetidir ve hiçbir ücret talep edilmez.

NAVTEX ilanları kalıcı mıdır yoksa geçici midir?

İlanlar faaliyetin türüne göre değişir. Tatbikat ve araştırma NAVTEX’leri genellikle geçicidir; ancak bazı seyir yardımcıları uyarıları veya kalıcı tehlikeler hakkında yapılan NAVTEX’ler uzun süre yayında kalabilir.