Vatandaşlık maaşı nedir, ne zaman uygulanacak?

Vatandaşlık maaşı veya evrensel gelir, bir ülkenin vatandaşlarına herhangi bir karşılık beklemeden verilen nakit ödemeleri ifade ediyor.

Dünya genelinde bugüne kadar tüm vatandaşlara yönelik gerçek anlamda bir vatandaşlık maaşı uygulaması yok. Çeşitli ülkelerde pilot projeler deneniyor ve Türkiye’de de 2026 programına referansla pilot uygulama gündeme gelmiş olsa da henüz somut bir adım atılmadı.

Pilot projenin sorumluluğu Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na verilmiş durumda. Bugüne kadar yapılan çalışmalar, mevzuat, teknik altyapı, analiz ve raporlama ile sınırlı kaldı.

İktidar partisinin 2023 seçim beyannamesinde yer alan “Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi” ile vatandaşlık maaşının gelirden en az pay alan nüfusun payını artırarak gelir dağılımını iyileştirmeyi hedeflediği belirtiliyor. Uzmanlar, bu tür programların doğru tasarlanması gerektiğine dikkat çekiyor.

2024 verilerine göre Türkiye’de 26,6 milyon hane bulunuyor ve bunların yaklaşık %35’i asgari ücretten daha az gelir elde ediyor. vatandaşlık maaşı uygulamasının toplumsal cinsiyet eşitliği ve işgücü katılımı açısından kritik olduğunu belirtiliyor.

Türkiye’de kadınların yalnızca %36,5’i işgücüne katılıyor ve gelir farkları erkekler lehine büyük. Uzmanlar, gelir desteğinin yanlış tasarlanması durumunda kadınların istihdamdan uzaklaşabileceğini ve bakım yükünün artabileceğini söylüyor. Ayrıca bu tür programların, çocuk ve yaşlı bakım hizmetleri gibi sosyal politika bileşenleriyle birlikte tasarlanması gerektiğini vurguluyor.

Dünya genelinde de vatandaşlık maaşı uygulamaları çeşitli pilot projelerle test ediliyor. Finlandiya’da 2017’de 2 bin işsize 1,5 yıl boyunca aylık 560 avro ödeme yapılmış, İngiltere’de ise Universal Credit sistemi düşük gelirli bireylere kısmi destek sağlamaya başlamıştı. İsviçre’de yapılan referandumda ise evrensel gelir önerisi %23’e karşı %77’yle reddedilmişti.

Türkiye’de vatandaşlık maaşı uygulamasının hayata geçip geçmeyeceği ve nasıl bir tasarımla yürürlüğe gireceği, önümüzdeki dönemde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın atacağı adımlara bağlı.

Uzmanlar, programın hem bütçesel sürdürülebilirliği hem de toplumsal eşitlik açısından dikkatle planlanması gerektiğini vurguluyor.