Çin'den Avrupa'nın kritik mineral tedarik zincirine darbe

Çin'in 14 Avrupa kuruluşunu ihracat kontrol listesine alması, Avrupa'nın savunma ve ileri teknoloji sektörlerinde Çin'e olan kritik ham madde bağımlılığını yeniden gündeme getirdi. Alman savunma devi Rheinmetall'in de bulunduğu şirket ve kuruluşlara Çin menşeli çift kullanımlı ürünlerin tedariki yasaklanırken yalnızca Pekin'in özel izniyle istisnai ihracat gerçekleştirilebilecek.

Çin Ticaret Bakanlığının 24 Temmuz'da yürürlüğe koyduğu karar, nadir toprak elementleri ve kalıcı mıknatısların yanı sıra savunma, yarı iletken, elektronik ve ileri teknoloji sektörlerinde kullanılan kritik malzemelerin Avrupa'ya tedarikinde yeni riskler oluşturuyor.

Rheinmetall dahil 14 kuruluş listeye alındı

Çin Ticaret Bakanlığı, 24 Temmuz'da yayımladığı 30 numaralı kararla Avrupa Birliği'ndeki 14 kuruluşu ihracat kontrol listesine dahil etti.

Listede Almanya'nın en büyük savunma şirketlerinden Rheinmetall'in yanı sıra İtalyan Lafert ve Garnet, Alman Sindlhauser Materials ve Antraco Chemie, Fransız InPACT, III-V LAB ve Cavok UAS ile Polonyalı Vigo Photonics bulunuyor.

Hollandalı IHC Merwede Holding, Çek ağır araç üreticisi Tatra Trucks, Bulgar Opticoelectron Group, Litvanyalı lazer üreticisi Ekspla ve Polonya'daki Wroclaw Bilim ve Teknoloji Üniversitesi de kısıtlamaya tabi kuruluşlar arasında yer aldı.

Karar yalnızca savunma şirketlerini değil, yarı iletkenlerden fotoniğe, insansız hava araçlarından elektrik motorlarına kadar farklı stratejik alanlarda çalışan kuruluşları kapsıyor.

Çin'den çift kullanımlı ürün ihracatı yasaklandı

Çin'in kararına göre ülkedeki ihracatçıların listedeki 14 kuruluşa çift kullanımlı ürün göndermesi yasaklandı. Kısıtlama yalnızca doğrudan Çin'den yapılan satışlarla sınırlı değil. Çin menşeli çift kullanımlı ürünlerin üçüncü ülkelerdeki şirket ve kuruluşlar tarafından listedeki Avrupa kuruluşlarına aktarılması veya sağlanması da yasak kapsamına alındı. Karar açıklandığı sırada devam eden işlemlerin ise derhal durdurulması istendi.

Çin Ticaret Bakanlığı yalnızca özel durumlarda ihracata izin verilebileceğini açıkladı. Böyle bir durumda Çinli ihracatçıların doğrudan Ticaret Bakanlığına başvurarak özel izin alması gerekiyor. Bu ürünler günlük hayatta, sanayide, tıp veya bilimsel araştırmalarda kullanılmak üzere üretilirler; ancak kötü niyetli aktörlerin elinde kitle imha silahları (nükleer, kimyasal, biyolojik), füzeler veya konvansiyonel askeri teçhizat yapımında kullanılma riski taşırlar.

Kritik mineraller Avrupa için risk oluşturuyor

Çin'in ihracat kontrol sistemi, yalnızca nihai askeri ürünleri değil sivil ve askeri amaçlarla kullanılabilecek geniş bir malzeme ve teknoloji grubunu kapsıyor. Bunlar arasında nadir toprak elementlerinin yanı sıra galyum, germanyum, tungsten ve molibden gibi stratejik mineraller bulunuyor.

Söz konusu malzemeler yarı iletkenlerden radar sistemlerine, elektro-optik sensörlerden elektrik motorlarına ve güdümlü silahlara kadar çok geniş bir ürün grubunun üretiminde kritik öneme sahip.

Nadir toprak elementlerinden üretilen yüksek performanslı kalıcı mıknatıslar ise elektrik motorları, insansız hava araçları, hassas güdüm sistemleri ve çeşitli savunma elektroniği uygulamalarında kullanılıyor. Bu nedenle Pekin'in ihracat kontrolleri, Avrupa'nın yalnızca savunma sanayisini değil otomotiv, havacılık, enerji ve yarı iletken sektörlerini de etkileyebilecek bir tedarik zinciri riski oluşturuyor.

Rheinmetall'in listeye alınması dikkat çekti

Çin'in kararındaki en dikkat çekici kuruluşlardan biri Almanya merkezli Rheinmetall oldu. Avrupa'nın en büyük savunma şirketlerinden biri olan Rheinmetall; Leopard 2 tanklarının silah sistemlerinden Lynx ve Puma zırhlı araçlarına, hava savunma sistemlerinden topçu mühimmatlarına kadar geniş bir ürün portföyüne sahip.

Şirket aynı zamanda Avrupa'nın Ukrayna savaşı sonrasında hızlanan yeniden silahlanma programlarının önemli üreticilerinden biri konumunda. Çin'in Rheinmetall'i doğrudan ihracat kontrol listesine alması, kritik ham maddelerin jeopolitik anlaşmazlıklarda Avrupa savunma sanayisine karşı bir baskı aracı olarak kullanılabileceğine ilişkin tartışmaları güçlendirdi.

Pekin, AB'nin Rusya yaptırımlarına karşılık verdi

Çin Ticaret Bakanlığı, 14 Avrupa kuruluşunun listeye alınmasının nedenini de açık şekilde AB'nin Rusya'ya yönelik son yaptırımlarıyla ilişkilendirdi. Avrupa Birliği, 23 Temmuz'da Rusya'ya yönelik 21. yaptırım paketini açıklarken Çin ana karası ve Hong Kong'dan 14 kuruluşu yaptırım listesine ekledi.

Pekin yönetimi ise bir gün sonra karşılık vererek aynı sayıda Avrupa kuruluşunu kendi ihracat kontrol listesine aldı. Çin Ticaret Bakanlığı, AB'nin kararını eleştirirken alınan karşı önlemlerin “ulusal güvenlik ve çıkarların korunması” ile uluslararası nükleer silahların yayılmasını önleme yükümlülükleri kapsamında uygulandığını açıkladı.

Böylece AB ile Çin arasındaki Rusya yaptırımları anlaşmazlığı, doğrudan Avrupa şirketlerinin stratejik malzemelere erişimini etkileyebilecek bir ticaret ve tedarik zinciri sorununa dönüştü.

Çin daha önce de nadir toprak ihracatını kısıtladı

Pekin'in Avrupa kuruluşlarına yönelik son kararı, Çin'in kritik mineraller üzerindeki ihracat kontrollerini giderek daha fazla kullanmaya başladığı bir dönemde geldi. Çin daha önce galyum ve germanyum gibi yarı iletken üretiminde kullanılan stratejik metallerin ihracatını lisansa bağlamış, ardından grafit, antimon ve tungsten gibi diğer kritik girdilere yönelik kontrolleri genişletmişti.

Nadir toprak elementleri ve kalıcı mıknatıslara yönelik ihracat kontrolleri ise özellikle otomotiv ve savunma sektörlerinde tedarik endişelerine yol açtı. Çin'in küresel nadir toprak işleme ve kalıcı mıknatıs üretimindeki güçlü konumu, Pekin'e bu alanda önemli bir stratejik avantaj sağlıyor.

Avrupa alternatif tedarik zinciri arıyor

Çin'in kritik mineral ihracatına yönelik art arda aldığı kararlar, Avrupa'nın stratejik ham maddelerdeki dışa bağımlılığını azaltma çalışmalarını hızlandırıyor.

Avrupa Birliği, Kritik Ham Maddeler Yasası kapsamında 2030'a kadar stratejik ham maddelerin tüketiminin en az yüzde 10'unun birlik içerisinde çıkarılmasını ve en az yüzde 40'ının Avrupa'da işlenmesini hedefliyor. AB ayrıca tek bir üçüncü ülkeye olan bağımlılığı azaltmak amacıyla herhangi bir stratejik ham maddenin yıllık tüketiminin yüzde 65'inden fazlasının tek bir dış kaynaktan sağlanmamasını amaçlıyor. Ancak yeni madenlerin, rafineri tesislerinin ve nadir toprak işleme kapasitesinin oluşturulmasının yıllar sürebilmesi, Avrupa'nın kısa vadede Çin tedarik zincirlerine olan bağımlılığını tamamen ortadan kaldırmasını zorlaştırıyor.

Çin'in Rheinmetall gibi Avrupa savunma sanayisinin merkezindeki şirketleri doğrudan hedef alan son kararı ise kritik minerallerin yalnızca ekonomik değil, giderek daha önemli bir jeopolitik ve savunma sanayisi unsuru haline geldiğini gösteriyor.